Calcul algébrique

Exercice 84 ⭐️ Somme de cos\displaystyle \cos, Terminale/Sup/L1

Calculer Cn=k=0n112kcos(π3k)\displaystyle C_n=\sum_{k=0}^{n-1} \frac{1}{2^k}\cos \left(\frac{\pi}{3}k\right) pour n1\displaystyle n\ge1.

  • Écriture exponentielle complexe ;
  • Série géométrique.

On a Cn=Rek=0n1eiπ3k2k=Re(1eiπ3n2n1eiπ32)\displaystyle C_n=Re\sum_{k=0}^{n-1} \frac{e^{i\frac{\pi}{3} k}}{2^k}=Re\left(\frac{1-\frac{e^{i\frac{\pi}{3} n}}{2^n}}{1-\frac{e^{i\frac{\pi}{3} }}{2}}\right). On a 1eiπ32=112(12+i32)=34i34\displaystyle 1-\frac{e^{i\frac{\pi}{3} }}{2}=1-\frac{1}{2}\left(\frac12+i\frac{\sqrt{3}}{2}\right)=\frac34-i\frac{\sqrt{3}}{4} et
34i342=916+316=34\displaystyle \left|\frac34-i\frac{\sqrt{3}}{4}\right|^2=\frac{9}{16}+\frac{3}{16}=\frac34. On multiplie alors en haut et en bas par la quantité conjuguée de 34i34\displaystyle \frac34-i\frac{\sqrt{3}}{4} pour trouver :
1eiπ3n2n1eiπ32=(34+i34)(1eiπ3n2n)3/4=(1+i33)(1eiπ3n2n),\begin{aligned} \frac{1-\frac{e^{i\frac{\pi}{3} n}}{2^n}}{1-\frac{e^{i\frac{\pi}{3} }}{2}} & = \frac{\left(\frac34+i\frac{\sqrt{3}}{4}\right)\left(1-\frac{e^{i\frac{\pi}{3} n}}{2^n}\right)}{3/4}\\ & = \left(1+i\frac{\sqrt{3}}{3}\right)\left(1-\frac{e^{i\frac{\pi}{3} n}}{2^n}\right),\\ \end{aligned}
et donc Cn=1+33sin(nπ/3)cos(nπ/3)2n.\displaystyle C_n=1+\frac{\frac{\sqrt{3}}{3}\sin(n\pi/3)-\cos(n\pi/3)}{2^n}.

Exercice 89 ⭐️⭐️ Noyau de Fejer, Sup/L1

On pose pour tout nN\displaystyle n\in\N, en(x)=einx\displaystyle e_n(x)=e^{inx}, Dn=k=nnek\displaystyle D_n=\sum_{k=-n}^{n}e_k, et enfin Kn=D0++Dnn+1\displaystyle K_n=\frac{D_0+\cdots +D_n}{n+1}.

  1. Montrer que Dn(x)=sin((n+12)x)sin(x2)\displaystyle D_n(x) = \frac{\sin\left(\left(n+\frac{1}{2}\right)x\right)}{\sin\left(\frac{x}{2}\right)}.
  2. Montrer que : Kn(x)=1n+1(sin((n+1)x/2)sin(x/2))2.\displaystyle K_n(x)= \frac{1}{n+1}\left(\frac{\sin((n+1)x/2)}{\sin(x/2)}\right)^2.

Série géométrique, Angle moitié.

  1. Il y a plusieurs méthodes d’efficacité équivalente. On peut par exemple raisonner par récurrence sur n1\displaystyle n \ge 1. Sinon, on peut s’apercevoir qu’on a à peu près une somme géométrique. En effet, Dn(x)=l=02nei(ln)x=einxl=0n(eix)l=einxei(2n+1)x1eix1.D_n(x)= \sum_{l=0}^{2n} e^{i(l-n)x} = e^{-inx} \sum_{l=0}^n \left(e^{ix}\right)^l = e^{-inx} \frac{e^{i(2n+1)x}-1}{e^{ix}-1}. On s’arrange ensuite pour faire apparaître des sinus. En utilisant la formule eiαx1=eiα/2x2isin(α/2),\displaystyle e^{i \alpha x}-1 = e^{-i\alpha/2 x} 2 i \sin(\alpha/2), on obtient : Dn(x)=einxei2n+12xeix22isin((n+12)x)2isin(x2)=sin((n+12)x)sin(x2).D_n(x) = e^{-inx} \frac{e^{i\frac{2n+1}{2}x}}{e^{i\frac{x}{2}}} \frac{2i \sin\left(\left(n+\frac{1}{2}\right)x \right)}{2 i \sin\left(\frac{x}{2}\right)}=\frac{\sin\left(\left(n+\frac{1}{2}\right)x\right)}{\sin\left(\frac{x}{2}\right)}.

  2. Ici aussi il y a plusieurs méthodes. On peut encore raisonner par récurrence, ou tenter un calcul direct comme précédemment (avec des suites géométriques dérivées). Voici une preuve un peu originale, se basant sur la première question : on écrit que Kn(x)=1n+1k=0nsin((k+12)x)sin(x2)K_n(x) = \frac{1}{n+1} \sum_{k=0}^n \frac{\sin\left(\left(k+\frac{1}{2}\right)x\right)}{\sin\left(\frac{x}{2}\right)} =1n+112sin(x2)2k=0n2sin((k+12)x)sin(x2).= \frac{1}{n+1} \frac{1}{2 \sin\left(\frac{x}{2}\right)^2} \sum_{k=0}^n 2 \sin\left(\left(k+\frac{1}{2}\right)x\right) \sin\left(\frac{x}{2}\right). On utilise ensuite la formule élémentaire 2sin(a)sin(b)=cos(ab)cos(a+b)2 \sin(a)\sin(b) = \cos(a-b)-\cos(a+b) pour écrire : 2sin((k+12)x)sin(x2)=cos(kx)cos((k+1)x).2 \sin\left(\left(k+\frac{1}{2}\right)x\right) \sin\left(\frac{x}{2}\right) = \cos(kx)-\cos((k+1)x). On reconnaît alors une somme téléscopique ! On peut donc calculer : Kn(x)=1n+112sin(x2)2(1cos((n+1)x)),K_n(x) = \frac{1}{n+1} \frac{1}{2 \sin\left(\frac{x}{2}\right)^2} \left(1-\cos((n+1)x)\right), et on conclut en écrivant que 1cos((n+1)x)2=(sin(n+12x))2.\frac{1-\cos((n+1)x)}{2} = \left(\sin\left(\frac{n+1}{2}x \right)\right)^2.

Exercice 274 ⭐️⭐️ eix+eiy+eiz=0\displaystyle e^{ix}+e^{iy}+e^{iz}=0, Mines PC, Terminale/Sup/L1

Soit x,y,zR\displaystyle x,y,z\in\R tels que eix+eiy+eiz=0\displaystyle e^{ix}+e^{iy}+e^{iz}=0. Montrer que e2ix+e2iy+e2iz=0\displaystyle e^{2ix}+e^{2iy}+e^{2iz}=0.

Élever au carré, prendre le conjugué, factoriser, etc.

Élevons au carré :
(eix+eiy+eiz)2=e2ix+e2iy+e2iz+2ei(x+y)+2ei(x+z)+2ei(y+z)=e2ix+e2iy+e2iz+2ei(x+y+z)(eix+eiy+eiz).\begin{aligned} \left(e^{ix}+e^{iy}+e^{iz}\right)^2 &=e^{2ix}+e^{2iy}+e^{2iz}+2e^{i(x+y)}+2e^{i(x+z)}+2e^{i(y+z)}\\ &= e^{2ix}+e^{2iy}+e^{2iz}+2e^{i(x+y+z)}\left(e^{-ix}+e^{-iy}+e^{-iz}\right). \end{aligned} Comme on a eix+eiy+eiz=0\displaystyle e^{ix}+e^{iy}+e^{iz}=0, on a également par passage au conjugué : eix+eiy+eiz=0\displaystyle e^{-ix}+e^{-iy}+e^{-iz}=0. D’où le résultat.

Exercice 331 ⭐️ Calculs de sommes, Sup/L1

Calculer les expressions suivantes, en fonction de n\displaystyle n.

  1. A=j=n2nj\displaystyle A=\sum_{j=n}^{2n} j;
  2. B=j=0n(j+2)3j3\displaystyle B=\sum_{j=0}^n (j+2)^3 - j^3;
  3. C=k=0n(n+1k)\displaystyle C=\sum_{k=0}^n (n+1-k);
  4. D=k=0n(k+3)\displaystyle D=\sum_{k=0}^n (k+3);
  5. E=p=2n(11p2)\displaystyle E=\prod_{p=2}^n \left(1- \frac{1}{p^2}\right).

Dans tous les cas, réécrire ces expressions “en pointillés” aide souvent à y voir plus clair !

  1. Somme arithmétique 👉 Utiliser la formule.
  2. 👉 Télescopage.
  3. 👉 Changement d’indice.
  4. 👉 Changement d’indice, ou linéarité de la somme.
  5. 👉 Mettre au même dénominateur dans le produit. Télescopage.
  1. A=j=02njj=0n1j=2n(2n+1)2n(n1)2=n2(4n+2(n1))=3n(n+1)2\displaystyle A=\sum_{j=0}^{2n} j-\sum_{j=0}^{n-1} j=\frac{2n(2n+1)}{2}- \frac{n(n-1)}{2}=\frac n2(4n+2-(n-1))=\frac{3n(n+1)}{2}.
  2. On fait apparaître un télescopage :
    B=j=2n+2j3j=0nj3=(n+2)3+(n+1)31\displaystyle B=\sum_{j=2}^{n+2} j^3 - \sum_{j=0}^{n} j^3=(n+2)^3+(n+1)^3-1.
  3. On fait un changement d’indice :
    C=k=1n+1(n+1(n+1k))=k=1n+1k=(n+1)(n+2)2\displaystyle C=\sum_{k=1}^{n+1} (n+1-(n+1-k))=\sum_{k=1}^{n+1} k = \frac{(n+1)(n+2)}{2}.
  4. On pourrait faire un changement d’indice. On peut aussi utiliser la linéarité :
    D=k=0nk+k=0n3=n(n+1)2+3(n+1)=(n+1)(n2+3).\displaystyle D=\sum_{k=0}^n k+ \sum_{k=0}^n 3 = \frac{n(n+1)}{2}+3(n+1)=(n+1)(\frac n2+3).
  5. On peut faire apparaître un produit télescopique :
    E=p=2n(p1)(p+1)p2=p=2np+1pp=2npp1=p=2np+1pp=1n1p+1p=n+1n×12\displaystyle E=\prod_{p=2}^n \frac{(p-1)(p+1)}{p^2} = \frac{\prod_{p=2}^n \frac{p+1}{p}}{\prod_{p=2}^n \frac{p}{p-1}} = \frac{\prod_{p=2}^n \frac{p+1}{p}}{\prod_{p=1}^{n-1} \frac{p+1}{p}} = \frac{n+1}{n}\times\frac 12.

Exercice 332 ⭐️ Calculs de sommes, Sup/L1

Calculer les expressions suivantes, en fonction de n\displaystyle n.

  1. A=j=3nln(j+1)ln(2j)\displaystyle A = \sum_{j=3}^n \ln(j+1) - \ln(2j);
  2. B=k=2n(k1k)\displaystyle B = \prod_{k=2}^n\left(k-\frac 1k\right);
  3. C=k=0nq2k+1\displaystyle C=\sum_{k=0}^nq^{2k+1} (avec q1\displaystyle q\neq 1);
  4. D=k=0nakbnk\displaystyle D=\sum_{k=0}^n a^k b^{n-k} (avec ab\displaystyle a\neq b);
  5. E=k=019(20k)ak+2b10k\displaystyle E=\sum_{k=0}^{19}\binom{20}{k}a^{k+2}b^{10-k} (avec a,bR\displaystyle a,b\in\R^*);
  6. F=k=1nk(k+1)!\displaystyle F=\sum_{k=1}^n\frac{k}{(k+1)!}.

Dans tous les cas, réécrire ces expressions “en pointillés” aide souvent à y voir plus clair !

  1. C’est presque une somme télescopique.
  2. Mettre au même dénominateur.
  3. Le k\displaystyle k est en puissance 👉 Utiliser une somme géométrique.
  4. Même remarque.
  5. La forme de l’expression fait clairement penser à un binôme de Newton 👉 Utiliser cette formule.
  6. L’astuce k=k+11\displaystyle k=k+1-1.
  1. On fait apparaître un télescopage :
    A=j=3n(ln(j+1)ln(j))j=3nln(2)=ln(n+1)ln(3)(n2)ln(2)\displaystyle A = \sum_{j=3}^n \left(\ln(j+1) - \ln(j)\right)-\sum_{j=3}^n \ln(2) =\ln(n+1)-\ln(3)-(n-2)\ln(2).
  2. On fait apparaître un télescopage :
    B=k=2n(k+1)(k1)k=k=2n(k1)×k=2nk+1k=(n1)!×n+12=(n+1)!2n\displaystyle B = \prod_{k=2}^n\frac{(k+1)(k-1)}{k}=\prod_{k=2}^n(k-1)\times\prod_{k=2}^n\frac{k+1}{k} = (n-1)!\times\frac{n+1}{2}=\frac{(n+1)!}{2n}.
  3. On utilise la formule de la somme géométrique :
    C=qk=0n(q2)k=q 1q2n+21q2\displaystyle C=q\sum_{k=0}^n\left(q^{2}\right)^k = q~\frac{1-q^{2n+2}}{1-q^2}.
  4. On utilise la formule de la somme géométrique :
    D=bnk=0n(ab)k=bn×1(ab)n+11ab=bn+1an+1ba\displaystyle D=b^n\sum_{k=0}^n \left(\frac ab\right)^k= b^n\times\frac{1-\left(\frac ab\right)^{n+1}}{1-\frac ab} =\frac{b^{n+1}-a^{n+1}}{b-a}.
  5. Il faut faire apparaître exactement un binôme de Newton :
    E=a2b10k=019(20k)akb20k=a2b10(k=020(20k)akb20ka20)=a2b10((a+b)20a20)\displaystyle E=\frac{a^2}{b^{10}}\sum_{k=0}^{19}\binom{20}{k}a^{k}b^{20-k}=\frac{a^2}{b^{10}}\left(\sum_{k=0}^{20}\binom{20}{k}a^{k}b^{20-k}-a^{20}\right)=\frac{a^2}{b^{10}}\left((a+b)^{20}-a^{20}\right)
  6. F=k=1n(k+1)1(k+1)!=k=1n(1k!1(k+1)!)=11(n+1)!\displaystyle F=\sum_{k=1}^n\frac{(k+1)-1}{(k+1)!} = \sum_{k=1}^n\left(\frac{1}{k!}-\frac{1}{(k+1)!}\right) = 1-\frac{1}{(n+1)!}.

Exercice 333 ⭐️ Somme des cubes, Sup/L1

Trouver un polynôme de la forme P(X)=aX4+bX3+cX2\displaystyle P(X)=aX^4+bX^3+cX^2 tel que P(X)P(X1)=X3\displaystyle P(X)-P(X-1)=X^3.
En déduire que k=1nk3=(n(n+1)2)2\displaystyle \displaystyle{\sum_{k=1}^nk^3=\left(\frac{n(n+1)}{2}\right)^2}.

Une égalité de polynômes équivaut à l’égalité des coefficients 👉 Développer et identifier !
Pour la somme, un télescopage apparaît.

Soit P(X)=aX4+bX3+cX2\displaystyle P(X)=aX^4+bX^3+cX^2. Le binôme de Newton donne
{X4(X1)4=4X36X2+4X1,X3(X1)3=3X23X+1,X2(X1)2=2X1.\begin{cases}X^4-(X-1)^4=4X^3-6X^2+4X-1,\\ X^3-(X-1)^3=3X^2-3X+1,\\X^2-(X-1)^2=2X-1.\end{cases}
Donc
P(X)P(X1)=a(4X36X2+4X1)+b(3X23X+1)+c(2X1)P(X)-P(X-1)=a(4X^3-6X^2+4X-1)+b(3X^2-3X+1)+c(2X-1)

Par unicité des coefficients, P(X)P(X1)=X3\displaystyle P(X)-P(X-1)=X^3 équivaut donc à ;
{4a=16a+3b=04a3b+2c=0a+bc=0\begin{cases} 4a=1\\ -6a+3b=0\\ 4a-3b+2c=0\\ -a+b-c=0 \end{cases}
qui se résout immédiatement : la seule solution est donnée par a=1/4,b=1/2,c=1/4\displaystyle a=1/4,b=1/2,c=1/4, c’est à dire : P(x)=14(X4+2X3+X2)=14X2(X+1)2=(X(X+1)2)2P(x)=\frac{1}{4}(X^4+2X^3+X^2)=\frac 14X^2(X+1)^2 =\left(\frac{X(X+1)}{2}\right)^2 Par télescopage, k=1nk3=k=1n(P(k)P(k1))=P(n)P(0)=(n(n+1)2)2\displaystyle \sum_{k=1}^n k^3=\sum_{k=1}^n (P(k)-P(k-1))=P(n)-P(0)=\left(\frac{n(n+1)}{2}\right)^2.

Exercice 334 ⭐️⭐️ Sommes des carrés, Sup/L1

Soit nN\displaystyle n\in\N^*. On calcule ici, de deux façons différentes, la somme Sn=k=1nk2.\displaystyle S_n=\sum_{k=1}^n k^2.

  1. Justifier que Sn=k=1n(i=1kk)\displaystyle \displaystyle{S_n=\sum_{k=1}^n\left(\sum_{i=1}^k k\right)}.
    Intervertir cette somme double puis exprimer le résultat en fonction de Sn\displaystyle S_n. En déduire Sn\displaystyle S_n.
  2. Développer l’expression (k+1)3k3\displaystyle (k+1)^3-k^3.
    Avec un télescopage, donner une relation vérifiée par Sn\displaystyle S_n puis en déduire Sn\displaystyle S_n.
  1. Attention, c’est une somme “triangulaire” (attention aux bornes quand on inverse les symboles somme).
    Il faut ensuite utiliser la formule, supposée connue, donnant k=1nk\displaystyle \sum_{k=1}^n k.
  2. Binôme de Newton. Un télescopage apparaît en sommant, sur k[ ⁣[1,n] ⁣]\displaystyle k\in[\![1,n]\!].
  1. La somme i=1kk\displaystyle \sum_{i=1}^k k est égale à k2\displaystyle k^2 (somme d’une constante). D’où l’expression voulue pour Sn\displaystyle S_n.
    On intervertit l’ordre de sommation : Sn=i=1n(k=ink)=i=1n(n(n+1)2i(i1)2).S_n=\sum_{i=1}^n\left(\sum_{k=i}^n k\right) = \sum_{i=1}^n\left(\frac{n(n+1)}{2}-\frac{i(i-1)}{2}\right). D’où Sn=n2(n+1)212i=1n(i2i)=n2(n+1)212(Snn(n+1)2).S_n =\frac{n^2(n+1)}{2}-\frac 12 \sum_{i=1}^n (i^2-i) = \frac{n^2(n+1)}{2}-\frac 12 \left(S_n-\frac{n(n+1)}{2}\right). On isole enfin Sn\displaystyle S_n : 32Sn=n(n+1)2(n+12),\frac 32 S_n = \frac{n(n+1)}{2}(n+\frac 12), donc Sn=n(n+1)(2n+1)6\displaystyle S_n=\frac{n(n+1)(2n+1)}{6}.
  2. La formule du binôme donne (k+1)3k3=3k2+3k+1\displaystyle (k+1)^3-k^3=3k^2+3k+1.
    En sommant cette relation pour k[ ⁣[1,n] ⁣]\displaystyle k\in[\![1,n]\!] on obtient : (n+1)31=3Sn+3n(n+1)2+n.(n+1)^3-1 = 3S_n+3\frac{n(n+1)}{2}+n. Reste à isoler Sn\displaystyle S_n : 3Sn=(n3+3n2+3n)32n232nn=12(2n3+3n2+n).3S_n = (n^3+3n^2+3n) - \frac 32 n^2-\frac 32 n-n=\frac 12\left(2n^3+3n^2+n\right).
    On retrouve bien : Sn=n6(2n2+3n+1)=n(n+1)(2n+1)6.S_n=\frac n6\left(2n^2+3n+1\right)=\frac{n(n+1)(2n+1)}{6}.

Exercice 335 ⭐️ Coefficients binomiaux de 2 en 2, Sup/L1

Soit nN\displaystyle n\in\N^*. On pose :
A=k[ ⁣[0,n] ⁣], k pair(nk),B=k[ ⁣[0,n] ⁣], k impair(nk).A=\sum_{k\in[\![0,n]\!],~k\text{ pair}}\binom{n}{k},\qquad B=\sum_{k\in[\![0,n]\!],~k\text{ impair}}\binom{n}{k}.

  1. Calculer A+B\displaystyle A+B
  2. Calculer AB\displaystyle A-B.
  3. En déduire une expression de A\displaystyle A et de B\displaystyle B.
  1. Regrouper les deux sommes en une seule.
  2. Idem (mais on observe que les termes pour k\displaystyle k pair sont comptés positifs, et les termes pour k\displaystyle k impair sont comptés négatifs).
  3. On connaît la somme et la différence !
  1. D’après le principe de sommation par paquets, A+B=k=0n(nk)=2n\displaystyle A+B= \sum_{k=0}^n\binom{n}{k}=2^n.
  2. On peut écrire AB=k[ ⁣[0,n] ⁣], k pair(1)k(nk)+k[ ⁣[0,n] ⁣], k impair(1)k(nk)=k=0n(1)k(nk)=(11)n=0.A-B =\sum_{k\in[\![0,n]\!],~k\text{ pair}}(-1)^k\binom{n}{k} + \sum_{k\in[\![0,n]\!],~k\text{ impair}}(-1)^k\binom{n}{k} = \sum_{k=0}^n(-1)^k\binom{n}{k} = (1-1)^n=0.
  3. On a donc A=B\displaystyle A=B, et donc A+B=2A=2n\displaystyle A+B=2A=2^n, donc A=B=2n1\displaystyle A=B=2^{n-1}.

Exercice 337 ⭐️ Sommes doubles, Sup/L1

Calculer les expressions suivantes en fonction de nN\displaystyle n\in\N^*.
On pourra utiliser les formules k=1nk=n(n+1)2\displaystyle \sum_{k=1}^n k=\frac{n(n+1)}{2} et k=1nk2=n(n+1)(2n+1)6\displaystyle \sum_{k=1}^n k^2=\frac{n(n+1)(2n+1)}{6}, admises ici.

  1. A=i=1nj=1nij\displaystyle A=\sum_{i=1}^n\sum_{j=1}^{n}ij.
  2. B=1i,jn(i+j)2\displaystyle B=\sum_{1\leq i,j\leq n}(i+j)^2.
  3. C=j=0ni=0ji\displaystyle C=\sum_{j=0}^n\sum_{i=0}^j i.
  4. D=j=0ni=0jj\displaystyle D=\sum_{j=0}^n\sum_{i=0}^j j.
  1. Dans une somme, un facteur constant peut sortir de la somme.
  2. Développer, linéarité de la somme.
  3. Calculer les sommes l’une après l’autre.
  4. Idem.
  1. A=(i=1ni)(j=1nj)=(n(n+1)2)2\displaystyle A=\left(\sum_{i=1}^ni\right)\left(\sum_{j=1}^{n}j\right) =\left(\frac{n(n+1)}{2}\right)^2.
  2. B=i=1nj=1ni2+i=1nj=1nj2+i=1nj=1n2ij\displaystyle B=\sum_{i=1}^n\sum_{j=1}^{n}i^2 + \sum_{i=1}^n\sum_{j=1}^{n}j^2 + \sum_{i=1}^n\sum_{j=1}^{n}2ij.
    Les deux premiers termes sont égaux, et dans le dernier on reconnaît A\displaystyle A. Ainsi
    B=2i=1nj=1ni2+2A=2i=1nni2+2A=2n×n(n+1)(2n+1)6+n2(n+1)22\displaystyle B=2\sum_{i=1}^n\sum_{j=1}^{n}i^2 + 2A = 2\sum_{i=1}^nn i^2 + 2A =2n\times \frac{n(n+1)(2n+1)}{6} + \frac{n^2(n+1)^2}{2}.
    Après simplification, B=n2(n+1)(7n+5)6\displaystyle B=\frac{n^2(n+1)(7n+5)}{6}.
  3. C=j=0nj(j+1)2=12(j=0nj+j=0nj2)=12(n(n+1)2+n(n+1)(2n+1)6)=()=n(n+1)(n+2)6\displaystyle C=\sum_{j=0}^n \frac{j(j+1)}{2}=\frac 12\left(\sum_{j=0}^n j+\sum_{j=0}^n j^2\right)=\frac 12\left(\frac{n(n+1)}{2}+\frac{n(n+1)(2n+1)}{6}\right)=(\dots)=\frac{n(n+1)(n+2)}{6}.
  4. D=j=0nj(j+1)=2C=n(n+1)(n+2)3\displaystyle D=\sum_{j=0}^n j(j+1)=2C=\frac{n(n+1)(n+2)}{3}.

Exercice 338 ⭐️ Sommes doubles, Sup/L1

Calculer les expressions suivantes en fonction de nN\displaystyle n\in\N^*.
On pourra utiliser la formule k=1nk2=n(n+1)(2n+1)6\displaystyle \sum_{k=1}^n k^2=\frac{n(n+1)(2n+1)}{6}, admise ici.

  1. A=i=1nj=1nn\displaystyle A=\sum_{i=1}^n\sum_{j=1}^n n.
  2. B=1ijnij\displaystyle B=\sum_{1\leq i\leq j\leq n}\frac ij.
  3. C=j=0ni=jn2ij\displaystyle C=\sum_{j=0}^n\sum_{i=j}^n 2^{i-j}.
  4. D=k=1n=1nmin(k,)\displaystyle D=\sum_{k=1}^n\sum_{\ell=1}^n\min(k,\ell).
  1. n\displaystyle n est une constante.
  2. Bien choisir l’ordre dans lequel opérer les sommes.
  3. Changement d’indice pour commencer.
  4. Séparer =1nmin(k,)\displaystyle \sum_{\ell=1}^n\min(k,\ell) en deux sommes car min(k,)=k\displaystyle \min(k,\ell)=k ou \displaystyle \ell selon si …
  1. A=i=1nn2=n3\displaystyle A=\sum_{i=1}^n n^2=n^3.
  2. B=j=1n(1ji=1ji)=j=1nj+12=12(n(n+1)2+n)=n(n+3)4\displaystyle B=\sum_{j=1}^{n}\left(\frac 1j\sum_{i=1}^{j}i\right)=\sum_{j=1}^{n} \frac{j+1}{2}=\frac 12\left(\frac{n(n+1)}{2}+n\right)=\frac{n(n+3)}{4}.
  3. C=j=0ni=0nj2i=j=0n(2nj+11)=(k=1n+12k)(n+1)=2n+22(n+1)\displaystyle C=\sum_{j=0}^n \sum_{i=0}^{n-j}2^i=\sum_{j=0}^n(2^{n-j+1}-1)= \left(\sum_{k=1}^{n+1} 2^k\right)-(n+1)=2^{n+2}-2-(n+1).
  4. D=k=1n(=1k+=k+1nk)=k=1n((n+12)k12k2)\displaystyle D=\sum_{k=1}^n\left(\sum_{\ell=1}^k\ell+\sum_{\ell=k+1}^n k\right) = \sum_{k=1}^n\left((n+\frac 12)k-\frac 12 k^2\right).
    Donc par linéarité :
    D=(n+12)n(n+1)212n(n+1)(2n+1)6==n(n+1)(2n+1)6\displaystyle D=(n+\frac 12)\frac{n(n+1)}{2} -\frac 12\frac{n(n+1)(2n+1)}{6}=\dots=\frac{n(n+1)(2n+1)}{6}.

Exercice 339 ⭐️ Produit, Sup/L1

Soit aR\displaystyle a \in \R et T=k=0n(1+a2k)\displaystyle T = \prod_{k = 0}^n {(1 + a^{2^k } )}.

  1. Calculer T\displaystyle T pour a=1\displaystyle a=1.
  2. On suppose a1\displaystyle a\neq 1. Calculer (1a)T\displaystyle (1 - a)T et en déduire une expression de T\displaystyle T.
  1. Produit d’une constante.
  2. Ecrire le produit en pointillés aide à y voir plus clair : on voit notamment une identité remarquable.
  1. Si a=1\displaystyle a=1 alors T=k=0n2=2n+1\displaystyle T=\prod_{k=0}^n 2=2^{n+1}.
  2. Si a1\displaystyle a\neq 1, alors (1a)T=(1a2)k=1n(1+a2k)=(1a4)k=2n(1+a2k)==(1a2n)(1+a2n)=1a2n+1.(1-a)T=(1-a^2) \prod_{k = 1}^n {(1 + a^{2^k } )} =(1-a^4) \prod_{k = 2}^n {(1 + a^{2^k } )} = \dots = (1 - a^{2^n } )(1 +a^{2^n } )=1-a^{2^{n+1}}.Par conséquent T=1a2n+11a\displaystyle T=\frac{1-a^{2^{n+1}}}{1-a}.

Exercice 340 ⭐️ Somme de cos\displaystyle \cos, Sup/L1

Soit xR\displaystyle x\in\R et nN\displaystyle n\in\N. Calculer S=k=0n(nk)cos(kx)\displaystyle S=\sum_{k=0}^n\binom{n}{k}\cos(kx).

Utiliser le lien entre cosinus et exponentielle complexe. On obtient alors un binôme de Newton.

On a S=Re(k=0n(nk)eikx)\displaystyle S=\mathrm{Re}\left(\sum_{k=0}^n\binom{n}{k}e^{ikx}\right).
D’après la formule du binôme, on peut écrire S=Re((1+eix)n)\displaystyle S=\mathrm{Re}\left((1+e^{ix})^n\right).
La méthode de l’angle moitié est faite pour ce genre de situation ! Alors en factorisant par eix2\displaystyle e^{i\frac x2}, il vient :
S=Re(einx2(eix2+eix2)n)=Re(einx22ncosn(x2))=2ncosn(x2)cos(nx2).\begin{aligned} S& = \mathrm{Re}\left( e^{in\frac x2}(e^{i\frac x2}+e^{-i\frac x2})^n\right)\\ & = \mathrm{Re}\left( e^{in\frac x2}2^n\cos^n(\frac x2)\right) \\ &= 2^n\cos^n(\frac x2)\cos\left(\frac{nx}{2}\right). \end{aligned}

Exercice 343 ⭐️ Développer un sinus, Sup/L1

Exprimer sin(6x)sinx\displaystyle \frac{\sin(6x)}{\sin x} en fonction de cosx\displaystyle \cos x.

Exprimer sin(nx)\displaystyle \sin(nx) ou cos(nx)\displaystyle \cos(nx) en fonction de sinx\displaystyle \sin x et cosx\displaystyle \cos x 👉 La formule de Moivre est là pour ça !

D’arès la formule de Moivre, sin(6x)=Im((cosx+i sinx)6)\displaystyle \sin(6x)=\mathrm{Im}\left((\cos x+i~\sin x)^6\right).
On développe à l’aide du binôme de Newton ((a+b)6=k=06(6k)akb6k\displaystyle (a+b)^6=\sum_{k=0}^6 \binom 6k a^k b^{6-k}):
(cosx+i sinx)6=cos6x+6icos5xsinx15cos4xsin2x20icos3xsin3x(\cos x+i~\sin x)^6=\cos^6x+6i\cos^5x\sin x-15\cos^4x\sin^2x-20 i \cos^3x\sin^3x   +15cos2xsin4x+6icosxsin5xsin6x.~~\qquad\qquad+ 15 \cos^2x\sin^4x +6i\cos x\sin^5 x-\sin^6 x.
Ainsi sin(6x)=6cos5xsinx20cos3xsin3x+6cosxsin5x.\sin(6x) = 6\cos^5x\sin x -20 \cos^3x\sin^3x+6\cos x\sin^5 x.
Finalement, en se rappelant que sin2x=1cos2x\displaystyle \sin^2 x=1-\cos^2 x :
sin(6x)sinx=6cos5x20cos3x(1cos2x)+6cosx(1cos2x)2.\frac{\sin(6x)}{\sin x} = 6\cos^5x -20 \cos^3x(1-\cos^2 x)+6\cos x(1-\cos^2 x)^2.
Les perfectionnistes auront sûrement développé pour regrouper les termes en cosx\displaystyle \cos x, en cos3x\displaystyle \cos^3 x, en cos5x\displaystyle \cos^5 x.